कुमार न्यौपाने
हाल : न्युयोर्क

राजनीति केवल सत्ता प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइन, यो राष्ट्र निर्माण, समाज रुपान्तरण र नागरिकको भविष्य सुरक्षित गर्ने सबैभन्दा प्रभावशाली माध्यम पनि हो । राजनीतिमा देखिने व्यवहार, सोच र नैतिकताले देशको वर्तमान मात्र होइन, भविष्यको दिशा पनि निर्धारण गर्छ । त्यसैले राजनीतिमा राम्रो व्यवहार, उच्च नैतिकता र परिपक्व राजनीतिक संस्कार अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । दुर्भाग्यवश, आजको समयमा राजनीतिलाई गाली, आरोप–प्रत्यारोप, झूट र व्यक्तिगत स्वार्थसँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ, जसले लोकतन्त्रको मर्ममाथि प्रश्न खडा गरेको छ ।

१. राजनीतिमा राम्रो व्यवहारको अर्थ
राजनीतिमा राम्रो व्यवहार भन्नाले सभ्य भाषा प्रयोग, विपक्ष वा असहमतिको सम्मान, इमानदार सोच, जिम्मेवार निर्णय, पारदर्शी कार्यशैली र जनताप्रतिको जवाफदेहिता बुझिन्छ । फरक विचार हुनु लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो, तर ती विचारलाई प्रस्तुत गर्ने तरिका सभ्य र मर्यादित हुनुपर्छ । राजनीतिक बहस व्यक्तिमाथि होइन, विचार र नीतिमाथि केन्द्रित हुनुपर्छ । जब राजनीति शिष्ट र मर्यादित हुन्छ, तब समाजमा सकारात्मक सन्देश फैलिन्छ ।

२. सभ्य भाषा र राजनीतिक संवाद
राजनीतिक नेतृत्वको भाषा समाजका लागि उदाहरण बन्छ । जब नेताहरुले सार्वजनिक मञ्चमा अपशब्द, कटाक्ष र घृणात्मक अभिव्यक्ति प्रयोग गर्छन्, तब त्यसको प्रत्यक्ष असर समाजमा पर्छ । विशेषगरी युवापुस्ताले त्यही व्यवहारलाई सामान्य ठान्न थाल्छ । सभ्य भाषा प्रयोग गर्नु कमजोरी होइन, बरु आत्मविश्वास र परिपक्वताको परिचायक हो । स्वस्थ बहस, तथ्यमा आधारित तर्क र सम्मानजनक संवादले राजनीतिक वातावरणलाई सकारात्मक बनाउँछ ।

३. इमानदारी र नैतिकता

आज कुनै कुरा पेचिलो छ भने त्यो हो गल्तीको अस्वीकार र आत्मालोचना शून्यता । इमानदारीबिना राजनीति केवल स्वार्थको खेल बन्छ । राम्रो राजनीतिक व्यवहारको केन्द्रमा सत्य, नैतिकता र मूल्यहरु हुनुपर्छ । जनतासँग गरिएका वाचा पूरा गर्नु, गल्ती स्वीकार गर्नु र सही निर्णय लिनु इमानदार राजनीतिज्ञको पहिचान हो । भ्रष्टाचार, पक्षपात र शक्ति दुरुपयोगले केवल सरकार होइन, सम्पूर्ण प्रणालीप्रति जनताको विश्वास तोड्छ । इमानदार राजनीतिले भने नागरिक र राज्यबीचको भरोसालाई बलियो बनाउँछ ।

४. पारदर्शिता र जवाफदेहिता
लोकतन्त्रमा सत्ता जनताको हातबाट आएको हुन्छ, त्यसैले जनप्रतिनिधि जनताप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ । बजेट, नीति, कानुन र निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता हुनु राम्रो राजनीतिक व्यवहारको अनिवार्य अङ्ग हो । जनताले प्रश्न सोध्न पाउनुपर्छ र नेताहरुले जवाफ दिन जान्नुपर्छ । जब राजनीतिमा पारदर्शिता हुन्छ, तब अफवाह, अविश्वास र असन्तोष स्वतः घट्छ ।

५. विपक्षको सम्मान र सहिष्णुता
लोकतन्त्रमा विपक्षको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । विपक्षबिना सत्ता निरंकुश बन्न सक्छ । त्यसैले विपक्षलाई शत्रु होइन, लोकतन्त्रको संरक्षकका रुपमा हेर्नु राम्रो राजनीतिक संस्कार हो । असहमति हुँदा पनि व्यक्तिगत आक्रमण नगरी, नीतिगत आलोचना गर्ने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ । सहिष्णुता र सहकार्यले मात्र राष्ट्रिय हितका विषयमा सहमति सम्भव हुन्छ । नेपालको सन्दर्भमा विगतमा विपक्षको भूमिकामा आएको स्खलनले पछिल्लो घटना हुनमा आगो थपेको मान्न सकिन्छ ।

६. जनताप्रतिको प्रतिबद्धता र सेवाभाव
राजनीति सेवा हो, व्यापार होइन । पद, सुविधा र शक्ति अस्थायी हुन्छन्, तर जनताको भरोसा दीर्घकालीन सम्पत्ति हो । राम्रो व्यवहार भएको राजनीतिले जनताको दुःख–सुख बुझ्छ, समस्यामा साथ दिन्छ र समाधान खोज्न अग्रसर हुन्छ । चुनावको समयमा मात्र होइन, सधैं जनतासँग जोडिएर बस्नु सच्चा राजनीतिज्ञको पहिचान हो ।

७. संयम, धैर्य र जिम्मेवार निर्णय
राजनीतिमा आवेग र उत्तेजनाले ठूलो क्षति पु¥याउन सक्छ । सामाजिक सञ्जाल, मिडिया दबाब र भिडको भावनाले प्रभावित भएर निर्णय लिनु राम्रो व्यवहार होइन । संयमित सोच, गहिरो अध्ययन र दीर्घकालीन दृष्टिकोणबाट गरिएका निर्णयले मात्र राष्ट्रलाई सही दिशामा लैजान सक्छ ।

८. राजनीतिक संस्कार र भावी पुस्ता
आजका राजनीतिज्ञहरुको व्यवहारले भोलिका पुस्ताको राजनीतिक सोच निर्माण गर्छ । यदि आज राजनीति अशिष्ट, स्वार्थी र अनैतिक बन्यो भने भोलि त्यसको मूल्य समाजले चुकाउनुपर्नेछ । त्यसैले राजनीतिमा राम्रो व्यवहार केवल वर्तमानको आवश्यकता होइन, भविष्यको लगानी पनि हो । नागरिकमा सामाजिक संस्कारको उच्च ज्ञानले भावी पुस्तालाई कसरी दिशा निर्देश गर्ने भन्ने सूत्र हुन्छ ।

निष्कर्ष
राजनीतिमा राम्रो व्यवहार कुनै आदर्शवादी कल्पना मात्र होइन, सफल र स्थिर लोकतन्त्रको अनिवार्य शर्त हो । सभ्यता, इमानदारी, पारदर्शिता, सहिष्णुता र जनसेवाको भावनाबिना राजनीति अर्थहीन बन्छ । यदि राजनीतिमा राम्रो व्यवहार स्थापित गर्न सकियो भने जनविश्वास बलियो हुन्छ, लोकतन्त्र सुदृढ हुन्छ र राष्ट्र समृद्धिको बाटोमा अगाडि बढ्छ । अन्ततः राजनीतिलाई मर्यादित बनाउनु प्रत्येक राजनीतिज्ञ मात्र होइन, सचेत नागरिकको पनि साझा जिम्मेवारी हो ।