सगरमाथाको ‘ग्रिन बुट्स’को ३० वर्ष पुरानो रहस्य खुल्यो, दोर्जे मोरुपको शव स्वदेश फर्काउने तयारी
काठमाडौं, अक्टोबर १५, विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथामा झन्डै तीन दशकदेखि आरोहीहरूका लागि परिचित बनेको ‘ग्रिन बुट्स’ नामले चिनिने शवको वास्तविक पहिचान खुलेको छ। सगरमाथाको उत्तरी मोहडामा रहेको उक्त शव भारतीय पर्वतारोही तथा इन्डो–तिब्बतियन बोर्डर पुलिस (ITBP) का सदस्य दोर्जे मोरुपको भएको डीएनए परीक्षणबाट पुष्टि भएको हो। सन् १९९६ मा सगरमाथा आरोहणका क्रममा आएको विनाशकारी हिमआँधीमा परी मोरुपको मृत्यु भएको थियो। त्यसबेला उनी ४७ वर्षका थिए। उनको शव सगरमाथाको चुचुरोभन्दा करिब ३०० मिटर तल रहेको चट्टानी ओढारमा दशकौँदेखि बरफले ढाकिएको अवस्थामा छ।
चम्किलो हरियो रङको जुत्ता लगाएको शव देखिने भएकाले विश्वभरका पर्वतारोहीले उनलाई ‘ग्रिन बुट्स’ नाम दिएका थिए। CNN ले अक्टोबर १० मा प्रकाशित गरेको विस्तृत रिपोर्टअनुसार, गत वर्ष नेपाली शेर्पाहरूको एउटा सानो टोलीले अत्यन्त जोखिमपूर्ण उच्च हिमाली अभियान सञ्चालन गरी शवबाट डीएनए परीक्षणका लागि नमुना संकलन गरेको थियो। भारतमा गरिएको परीक्षणबाट शव दोर्जे मोरुपकै भएको पुष्टि भएको हो।
सन् १९९६ को विनाशकारी हिमआँधीमा गुमेको जीवन
सन् १९९६ को मे महिनामा भारतीय इन्डो–तिब्बतियन बोर्डर पुलिसको एउटा टोलीले सगरमाथाको तिब्बती अर्थात् उत्तरी मोहडाबाट आरोहण गर्ने अभियान सञ्चालन गरेको थियो। टोलीमा दोर्जे मोरुपसँगै तेसेवाङ पाल्जोर र तेसेवाङ स्मान्ला पनि थिए। उनीहरू सगरमाथाको उत्तरी मार्गबाट चुचुरोमा पुग्ने भारतीय अभियानमा सहभागी थिए। मे १० मा आरोहणको अन्तिम चरणमा पुग्दा मौसम बिग्रिने संकेत देखिएको थियो। टोलीका नेता हरभजन सिंहले मौसमको अवस्था प्रतिकूल हुन सक्ने भन्दै फर्किने निर्णय गरेका थिए। तर मोरुपसहित तीन जना आरोहीले आफ्नो यात्रा जारी राखे।
उनीहरूले आधार शिविरमा चुचुरोमा पुगेको खबर पठाएका थिए। तर फर्कने क्रममा आएको शक्तिशाली हिमआँधीमा परेर उनीहरूको मृत्यु भयो। त्यही हिमआँधीले सगरमाथाको नेपाली मोहडामा पनि ठूलो क्षति पुर्याएको थियो। आठ जना पर्वतारोहीको मृत्यु भएको उक्त घटनाले विश्व पर्वतारोहण इतिहासमा विशेष स्थान बनाएको छ। अमेरिकी पत्रकार तथा पर्वतारोही जोन क्राकाउरको चर्चित पुस्तक ‘इन्टु थिन एयर’ पनि यही घटनामा आधारित छ।
तीन दशकसम्म गलत पहिचानको चर्चा
लामो समयसम्म सगरमाथामा भेटिएको ‘ग्रिन बुट्स’को शव तेसेवाङ पाल्जोरको भएको अनुमान गरिँदै आएको थियो। तर पछिल्लो डीएनए परीक्षणले उक्त अनुमान गलत भएको पुष्टि गरेको छ। CNN सँगको कुराकानीमा नेपाली पर्वतारोही तथा Asian Trekking का प्रमुख दावा स्टिभन शेर्पाले डीएनए नमुना संकलनका लागि गरिएको अभियान अत्यन्त जोखिमपूर्ण रहेको बताएका छन्। उच्च हिमाली क्षेत्रमा अक्सिजनको मात्रा निकै कम हुने भएकाले शेर्पाहरूले सीमित समयमा नमुना संकलन गरेर सुरक्षित रूपमा तल फर्कनुपरेको थियो। भारतमा गरिएको प्रयोगशाला परीक्षणले उक्त शव दोर्जे मोरुपकै भएको पुष्टि गरेपछि तीन दशक पुरानो अन्योल अन्त्य भएको हो।
भारतले शव स्वदेश फर्काउने तयारी गर्दै
दोर्जे मोरुपको पहिचान पुष्टि भएपछि भारत सरकारले उनको शव सगरमाथाबाट तल झारेर परिवारलाई हस्तान्तरण गर्ने तयारी थालेको छ। इन्डो–तिब्बतियन बोर्डर पुलिसले आगामी सन् २०२७ को अप्रिल–मे महिनाको आरोहण मौसममा उद्धार अभियान सञ्चालन गर्ने योजना बनाएको छ। अभियानका लागि अनुभवी शेर्पा र उच्च हिमाली उद्धार विशेषज्ञहरूको टोली आवश्यक पर्नेछ। नेपाली पर्वतारोही दावा स्टिभन शेर्पाका अनुसार करिब आठ जना अनुभवी शेर्पाको टोलीले विशेष स्ट्रेचर र अन्य उपकरणको सहयोगमा शवलाई तल झार्न सक्ने सम्भावना छ।
तर यो सामान्य उद्धार अभियानजस्तो सहज छैन। शव समुद्री सतहबाट आठ हजार मिटरभन्दा माथिको क्षेत्रमा छ। यसलाई पर्वतारोहणको भाषामा ‘डेथ जोन’ भनिन्छ, जहाँ अक्सिजनको मात्रा अत्यन्त कम हुने भएकाले लामो समयसम्म बस्नु जीवनका लागि खतरनाक हुन्छ। तीन दशकदेखि बरफमा जमेको शवलाई सुरक्षित रूपमा तल झार्न थप प्राविधिक चुनौती पनि रहनेछ।
चीनको अनुमति र कूटनीतिक चुनौती
दोर्जे मोरुपको शव सगरमाथाको उत्तरी अर्थात् तिब्बती क्षेत्रमा रहेको छ। उक्त क्षेत्र चीनको नियन्त्रणमा पर्ने भएकाले उद्धार अभियान सञ्चालन गर्न चिनियाँ अधिकारीहरूको अनुमति अनिवार्य हुनेछ। भारत र चीनबीच लामो समयदेखि सीमा विवाद कायम रहेकाले आवश्यक अनुमति प्राप्त गर्नु अभियानको अर्को चुनौती हुन सक्छ। त्यसका अतिरिक्त मौसम, अत्यधिक चिसो, हिमपहिरोको जोखिम र उद्धार टोलीको सुरक्षालाई समेत ध्यान दिनुपर्नेछ।
शव निकाल्ने कि उद्धारकर्ताको जीवन जोखिममा पार्ने?
सगरमाथाबाट मृतकको शव निकाल्ने विषय अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहण समुदायमा लामो समयदेखि बहसको विषय रहँदै आएको छ। आठ हजार मिटरभन्दा माथिको क्षेत्रमा शव उद्धार गर्नु अत्यन्त जोखिमपूर्ण र खर्चिलो हुन्छ। हेलिकप्टरबाट त्यस्तो उचाइमा शव निकाल्न सम्भव नहुने भएकाले पर्वतारोहीहरूले नै विशेष उपकरणको सहायताले शवलाई तल ल्याउनुपर्छ। CNN सँग कुरा गर्दै ITBP का एक अधिकारीले देशका लागि उच्च हिमाली क्षेत्रमा सेवा गरेका साहसी कर्मचारीलाई सम्मानजनक अन्तिम बिदाइ दिन चाहेको बताएका छन्।
नेपाली पर्वतारोही दावा स्टिभन शेर्पाका अनुसार मृतकको शव परिवारसम्म पुर्याउन सक्नु आफन्तका लागि ठूलो मानसिक सन्तुष्टि र अन्तिम संस्कारको अवसर हुन सक्छ। झन्डै ३० वर्षदेखि सगरमाथामा आरोहीहरूको परिचित चिनारी बनेको ‘ग्रिन बुट्स’ अब आफ्नो वास्तविक नाम र पहिचानसहित स्मरण गरिने भएको छ। दोर्जे मोरुपको शव स्वदेश फर्काउने भारतीय तयारी सफल भएमा यो सगरमाथाको सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण शव उद्धार अभियानमध्ये एक हुनेछ।